Envesti nan Ayisyen yo, kòmanse ak lekòl

Edikasyon resevwa 16,8% kredi bidjè nasyonal 2025-2026 la, men se apèn 13% nan depans Leta reyèlman fè yo ki ale nan edikasyon, alòske vwazen nou yo nan Karayib la bay ant 18% ak 21%. Se fanmi yo ki pote sistèm nan sou do yo. Antrepriz yo fè elektrisyen ak teknisyen soti aletranje pandan plizyè dizèn milye jèn pa gen travay. Se pa talan ki manke: se fason yo jere edikasyon an ki pwoblèm nan.

Pati edikasyon an ap pase a 16% nan depans Leta reyèlman fè yo an 2029, ak 22% bidjè nasyonal la an 2033. Pwogram nan vize 1 200 lekòl piblik ki konstwi oubyen repare, 15 000 pwofesè rekrite e fòme, 100 000 jèn ki sètifye nan yon metye ak 10 000 jèn fòme chak ane nan nimerik.

22% bidjè a pou edikasyon

Chemen pou rive nan 22% bidjè nasyonal la ap pibliye chak ane, ak yon pi bon jesyon pou chak goud bay rezilta. Chay ki sou do fanmi yo ap chanje plas piti piti: fondamantal piblik gratis tout bon, sibvansyon ak kondisyon pou lekòl prive ki akredite, ak konstriksyon lekòl piblik pou pati yo monte pi wo anpil pase 20% jodi a.

10 000 nouvo sal klas piblik ap louvri, an premye nan andeyò, nan katye pòv yo ak nan komin ki pa gen ase, epi twa ka lekòl piblik yo ap gen dlo potab, twalèt ak kouran.

Échéance: Pati edikasyon an: 16% nan depans Leta fè yo an 2029, 22% bidjè a an 2033
Indicateur: Elèv nan lekòl piblik: soti nan anviwon 20% rive nan 40% an 2033

Soti nan konesans rive nan konpetans

Konpetans se konnen ki fason pou aji apre w fin reflechi; se sèlman nan sitiyasyon reyèl moun aprann sa. Referans pou anseye ak evalye, fòmasyon pwofesè, pwogram, liv ak fòm egzamen yo ap revize nan tout nivo. Konpetans pou lavi ap rantre sou 4 aspè: aprann konnen, aprann fè, aprann viv kòm moun, ak aprann viv ansanm.

Indicateur: Elèv ki fini fondamantal: plis 25 pwen an 2033

Pwofesè ki jwenn respè

Metye pwofesè a ap jwenn valè l: estati, fòmasyon anvan ak pandan travay, sètifikasyon, pèman regilye e diy, lojman nan andeyò. Y ap rekrite e fòme 15 000 pwofesè pou lekòl piblik yo. Okenn refòm lekòl pa ka kanpe san fanm ak gason ki pote l chak maten nan klas yo.

Échéance: Pwofesè rekrite e fòme: 6 000 an 2029, 15 000 an 2033

100 000 jèn fòme nan yon metye

Fòmasyon teknik ak pwofesyonèl ap vin yon priyorite nasyonal, ak pwogram « 100 000 metye »: sant fòmasyon nan 10 depatman yo, ekipman atelye, travay ak lekòl ansanm, aprantisaj ak rekonesans sa moun deja konnen. Fòmasyon yo ap koresponn ak zòn ekonomik espesyal yo ak filyè priyoritè yo, gras ak akò ant Leta, inivèsite ak patwon yo, epi antrepriz k ap fòme moun ap resevwa yon kredi selon konbyen jèn ki jwenn travay apre 12 mwa.

Depi 100 premye jou yo, yon bous nasyonal ekselans ap peye inivèsite pou 500 pi bon bachelye nan peyi a, epi jèn yo ap gen yon mwayen rapid pou jwenn travay.

Échéance: Jèn ki sètifye: 45 000 an 2029, 100 000 an 2033
Indicateur: Moun ki gen diplòm ki jwenn travay apre 12 mwa: omwen 60%

Rechèch, inovasyon ak nimerik

Plis pase 8 Ayisyen sou 10 ki gen diplòm inivèsite rete deyò peyi a: premye resous syantifik nou an aletranje jodi a. Yon Fon nasyonal pou rechèch ak inovasyon ap finanse, sou apèl pwojè, rechèch ki bay repons pou pwoblèm peyi a: rannman agrikòl, vyolans nan vil yo, sante piblik, inondasyon, fatra, dlo, enèji. Tout gwo politik Leta ap gen pou l chita sou yon etid davans ki pibliye.

Y ap fòme 10 000 jèn chak ane nan metye nimerik, tifi ap reprezante mwatye moun ki nan filyè teknik yo, epi pwofesè ak chèchè ayisyen aletranje ap jwenn kote pou yo vin anseye.

Indicateur: 350 pwojè rechèch finanse anvan fen 2033

Kantin lekòl ak pwodiksyon lokal

Tout elèv fondamantal piblik ap gen manje lekòl, ak pwodiksyon agrikòl lokal an premye. Yon sèl mezi ki touche nitrisyon, lekòl ak vant pwodiktè yo: agrikiltè a jwenn yon achtè, epi timoun nan manje lekòl.

Échéance: Elèv fondamantal piblik ki gen yon kantin: 70% an 2029, 100% an 2033

Yon vrè sistèm pwoteksyon sosyal

Ayiti pa janm bati yon sistèm pwoteksyon sosyal ki merite non sa a. Premye sistèm nasyonal la ap mete ansanm asirans sosyal, èd ki finanse ak taks, asistans sosyal ak travopiblik. Yon transfè lajan ap rive nan 500 000 fanmi nan sa ki pi vilnerab yo, ak yon sèl rejis sosyal nasyonal ak yon pèman elektwonik ki kite tras, jisteman pou politisyen pa ka mete men sou li.

Depi 100 premye jou yo, yon pwogram nasyonal ann ijans pou manje ap lanse, epi y ap elaji enskripsyon nan rejis sosyal nasyonal la. 20 katye popilè ki pi ekspoze yo ap jwenn yon entèvansyon konplè: dlo, asenisman, limyè, wout, sante ak fòmasyon.

Échéance: Fanmi k ap resevwa lajan: 300 000 an 2029, 500 000 an 2033
Indicateur: Ensekirite alimantè: soti nan plis pase 50% rive nan 25%

Sante debaz tout kote

An 2026, OMS estime 4,9 milyon moun bezwen èd nan sante. Lopital depatman yo ak lopital kominotè referans yo ap repare e ekipe. Yon kouvèti sante debaz, matènite, ijans, maladi kwonik ak vaksinasyon, ap mete sou pye piti piti, ak yon santral nasyonal pou achte medikaman, ak pèsonèl sante ki fòme e ki rete nan peyi a.

Échéance: Lopital depatman ki repare: 6 an 2029, 10 an 2033
Indicateur: Fanm ki mouri nan akouchman: mwens 30%; timoun piti ki mouri: mwens 25%

Fanm yo, yon fòs pou chanje peyi a

Fanm ap reprezante 40% moun ki jwenn kredi pou ti antrepriz, 25% mache Leta ap ale nan antrepriz fanm dirije, epi tit tè yo ap anrejistre sou non tou de: mari ak madanm. Yon lwa sou vyolans kont fanm ap fè krim seksyèl gwoup ame yo komèt pa janm preskri, ap fè sètifika medikal la gratis, epi brigad nan depatman yo ap pwoteje fanm ak timoun.

Depi 100 premye jou yo, sant sipò sikolojik ap louvri pou viktim vyolans, epi yon politik pou pwoteje fanm ak tifi kont vyolans seksyèl ap adopte. Chak liy nan bidjè a ap gen yon mak « egalite fanm ak gason », epi omwen yon ka nan lajan an dwe gen yon efè dirèk e ki mezire sou egalite.

Indicateur: Yon kote pou pran swen viktim yo nan 100% komin yo an 2033

Jèn yo, moun k ap chanje peyi a

Yon sèvis sivik nasyonal ap resevwa 30 000 volontè chak ane. Yon kontra premye travay ap diminye chay patwon yo, yon fon pou kòmanse vize 10 000 biznis jèn kreye, epi yon Konsèy nasyonal jèn ap gen dwa bay avi.

Indicateur: 30 000 volontè sèvis sivik chak ane

Yon kay diy pou chak fanmi

Yon pwogram nasyonal lojman moun ka peye ap bay fanmi ki gen ti revni, jèn fanmi ak moun ki deplase priyorite. Yon Fon nasyonal lojman ap mete ansanm lajan Leta, prive ak dyaspora, ak yon garanti ipotèk Leta ak epay pou kay.

Rekonstriksyon an ap swiv nòm kont tranblemanntè ak siklòn, katye ki an danje yo ap ranje, epi moun ki deplase yo ap jwenn yon kote pou yo rete nèt. Nouvo vil ki planifye ap diminye presyon sou Pòtoprens.